Dlaczego warto wapnować glebę?

Wapnowanie gleb – znaczenie, działanie i praktyczne zalecenia 

 Wapnowanie jest jednym z podstawowych zabiegów agrotechnicznych, który korzystnie wpływa na szereg właściwości chemicznych, fizycznych i biologicznych gleb. Przez wapnowanie rozumie się wprowadzanie do gleby związków wapnia i związków magnezu w celu zobojętnienia nadmiernej kwasowości.

  Dla wzrostu, rozwoju i plonowania roślin w Polsce najbardziej korzystny jest odczyn gleby o wartości 5,6–7 pH, czyli od lekko kwaśnego do zasadowego. Zapewnia on optymalne warunki rozwoju życia biologicznego w glebie, a także stymuluje mikroorganizmy glebowe i prawidłowy rozkład materii organicznej w warstwie korzeniowej. Do zakwaszenia gleb przyczyniają się przede wszystkim:
✔ proces wymywania wapna przez opady około 100–150 kg Ca/ha
✔ wynoszenie wapna z plonem roślin od 12 kg CaO/ha, a nawet do 200 kg CaO/ha, gdy uprawiamy buraki cukrowe
✔ zużycie wapna na neutralizację tzw. kwaśnych deszczów – 20–40 kg CaO/ha
✔ stosowanie nawozów mineralnych:
− głównie azotowych, ponieważ na neutralizację zakwaszającego działania 1 kg N potrzeba co najmniej 1,0–1,5 kg CaO
− siarkowych – na neutralizację 1 kg S zużywa się minimum 2 kg CaO.

   Z powodu zakwaszenia gleby zmniejsza się zawartość próchnicy w glebie. Ograniczona jest wtedy aktywność drobnoustrojów, biorących udział w rozkładzie substancji organicznej. Azotobakter (bakterie żyjące w glebie lub wodzie, potrafiące wiązać wolny azot z powietrza) oraz mikroorganizmy współżyjące z większością bobowatych wolniej się rozwijają. Następuje również osłabienie intensywności przebiegu procesu pobierania wolnego azotu z powietrza. W glebach kwaśnych i bardzo kwaśnych bytują ponadto patogeny glebo- we, pleśnie, a także beztlenowe organizmy gnilne, które pogarszają stan gleby.

   W Polsce, gdzie duża część ziem charakteryzuje się wysoką kwasowością, wapnowanie jest zabiegiem powszechnie stosowanym i nieodzownym w wielu regionach, zwłaszcza w kontekście upraw zbożowych, rzepaku, buraków cukrowych czy warzyw. Badania przeprowadzone w różnych obszarach Polski wykazały, że regularne wapnowanie może zwiększyć plony o 10–20%, w zależności od rodzaju uprawianej rośliny oraz warunków glebowych.

Dostępność składników pokarmowych i rodzaje nawozów wapniowych

   Od odczynu gleby zależy również rozpuszczalność składników pokarmowych w roztworze glebowym. Jeśli zmniejsza się on poniżej wartości optymalnej dla danego pierwiastka, prowadzi to do szybkiego spadku jego efektywności plonotwórczej. Z trzech podstawowych składników mineralnych (N, P, K) najsilniej na zakwaszenie gleby reaguje fosfor. Pierwiastek ten osiąga maksymalną efektywność plonotwórczą w glebie o odczynie zbliżonym do pH 7,0. Pozostałe składniki są dostępne w szerszym zakresie odczynu – od słabo kwaśnego do obojętnego.

   Wapnowanie jest zabiegiem o długotrwałym działaniu 4–5 lat – największa jego efektywność objawia się w drugim i trzecim roku po zastosowaniu.
   Przy wyborze nawozu do odkwaszania gleb należy brać pod uwagę szybkość jego działania. Nawozy wapniowe i wapniowo-magnezowe, w których wapń i magnez występują w formie tlenków lub wodorotlenków, zaliczamy do szybko działających. Zalecane są one do stosowania na gleby ciężkie. Wykorzystanie nawozów tlenkowych na gleby lekkie mogłoby spowodować zbyt gwałtowną zmianę ich odczynu. Wiązałoby się to między innymi z zaburzeniem życia biologicznego i skutkowało pogorszeniem rozwoju roślin uprawnych. Nawozów typu tlenkowego, z powodu właściwości żrących, nie powinno się stosować do wapnowania pogłównego oraz bezpośrednio przed siewem czy sadzeniem roślin.

   Z kolei nawozy wapniowe typu węglanowego, ze względu na małą rozpuszczalność w wodzie, zaliczamy do wolno działających. Zalecane są więc do wapnowania gleb lekkich. Najmniejszą rozpuszczalnością i tym samym najwolniejszym tempem odkwaszania gleb charakteryzują się nawozy krzemianowe, które zawierają wapń i magnez w formie krzemianu wapnia i magnezu oraz w małej ilości w postaci wolnych tlenków wapnia i magnezu. Podobnie jak nawozy typu węglanowego wskazane są do wapnowania gleb lekkich o małym stopniu zbuforowania.

   Aby utrzymać odczyn gleby na stałym poziomie, trzeba w skali roku zastosować ponad 200 kg CaO na hektar. Im cięższa gleba, tym większe są zalecane dawki wapna, aby poprawić odczyn. W przypadku niedostatecznej zawartości w glebie magnezu przyswajalnego warto zastosować wapno magnezowe, a w glebach niewymagających wapnowania – siarczan magnezu lub inne nawozy magnezowe w dawce 30–60 kg MgO/ha.

   Planując zastosowanie zabiegu wapnowania w płodozmianie, należy pamiętać, że poszczególne rośliny uprawne różnią się pod względem wymagań dotyczących odczynu gleby. Do roślin rolniczych bardzo korzystnie reagujących na odczyn gleby (od pH 6,0 do pH 7,5) należą, między innymi: pszenica, jęczmień, kukurydza, buraki cukrowe, rzepak, soja i inne motylkowate.

   Najlepszą porą do przeprowadzenia zabiegu wapnowania gleb jest okres od zbiorów roślin do późnej jesieni. Taki termin zastosowania nawozów wapniowych umożliwia ich dobre wymieszanie z glebą, a tym samym efektywne działanie. W okresie jesiennym zalecane jest również wapnowanie użytków zielonych. Mimo że nie jest na nich możliwe wymieszanie nawozu z glebą, to jednak opady w okresie zimowym czy późno jesiennym umożliwiają wnikanie składników nawozowych w głąb podłoża. W okresie zimowym nie powinno się stosować nawozów wapniowych. Czas ten można jedynie wykorzystać, aby wywieźć na pole (przeznaczone do wapnowania) wapno odpadowe zawierające duże ilości wody, np. wapno defekacyjne czy kredę łąkową i jeziorną. Materiał ten (ułożony w małych pryzmach) może w efekcie działania czynników atmosferycznych schnąć i kruszeć, co umożliwi jego efektywne rozwiezienie na polu w okresie wiosennym.

   Przy wyborze terminu do przeprowadzenia zabiegu wapnowania gleby należy również wziąć pod uwagę reakcje nawozów wapniowych z innymi nawozami aplikowanymi na danym polu. Trzeba przy tym pamiętać, że nawozów fosforowych z grupy superfosfatów oraz tych wieloskładnikowych zawierających fosforan amonu nie wolno stosować przed lub po zastosowaniu nawozów do odkwaszania gleb. Poza tym nie należy łączyć nawozów naturalnych z wapniowymi.
   Najważniejsze korzyści wynikające z wapnowania gleby to:

− wzrost plonowania roślin
− poprawa wzrostu roślin
− lepsze pobieranie składników mineralnych z gleby
− obniżenie zakwaszenia gleby
− dobre dotlenienie gleby
− zwiększenie aktywności biologicznej
− spotęgowanie działania pożytecznych mikroorganizmów
− zmniejszenie porażenia roślin przez niektóre choroby
− zahamowanie przenikania kwasów chemicznych do
produktów rolnych
− stymulowanie przyswajania fosforu, potasu, magnezu oraz azotu glebowego oraz spadek kosztów nawozów mineralnych.

Autor: Włodzimierz Ożarek
Źródło: Miesięcznik "RADA"