Nawożenie w praktyce - składniki pokarmowe bez tajemnic

Gleba zasobna, dobrze nawożona, o wysokiej kulturze – to teoretycznie idealne warunki do wzrostu roślin. A jednak mimo wysokiej zasobności i dobrej technologii wiele gatunków blednie, rośnie wolniej, a plon i jego jakość nie spełniają oczekiwań. Rolnicy często reagują na te objawy, stosując kolejną dawkę nawozu. Tymczasem problemem bywa nie niedobór składników, lecz ich niedostępność. Jednym z najlepszych przykładów jest ŻELAZO – mikroelement, który na żyznych glebach potrafi stać się czynnikiem silnie ograniczającym wzrost.

Żelazo (Fe) odgrywa bardzo ważną rolę w funkcjonowaniu roślin, mimo że pobierane jest w niewielkich ilościach. Uczestniczy w syntezie chlorofilu, procesach fotosyntezy i oddychania oraz aktywuje wiele enzymów. Bez odpowiedniej ilości żelaza roślina nie jest w stanie efektywnie produkować asymilatów, nawet jeśli nie brakuje azotu, fosforu i potasu.

Charakterystyczną cechą żelaza jest jego słaba mobilność w roślinie. Oznacza to, że objawy niedoboru pojawiają się najpierw na najmłodszych liściach, które nie mogą „pożyczać” tego pierwiastka ze starszych organów.

Większość gleb w Polsce zawiera duże ilości żelaza całkowitego. Problem polega na tym, że rośliny mogą pobierać ten składnik w formach rozpuszczalnych w roztworze glebowym. Na glebach:

•  o wysokim pH (powyżej 6,8–7,0)
•  zasobnych w wapń
•  intensywnie nawożonych fosforem
•  dobrze natlenionych

Żelazo bardzo szybko przechodzi w formy nierozpuszczalne. W efekcie jest obecne w glebie, ale niedostępne dla korzeni. To zjawisko określa się mianem chlorozy żelazowej i jest ono szczególnie częste w intensywnej produkcji warzywniczej.

Jak rozpoznać problem?

Niedobór żelaza u roślin można wykryć przede wszystkim po charakterystycznych zmianach w kolorze liści. Zwłaszcza te młode stają się jasnożółte, a niekiedy niemal białe, podczas gdy nerwy liściowe pozostają intensywnie zielone, co tworzy wyraźny kontrast. W miarę postępu niedoboru objawy te obejmują coraz większe części rośliny, choć starsze liście zwykle pozostają ciemnozielone. Egzemplarze zmagające się z brakiem żelaza wykazują zahamowanie wzrostu, osłabienie ogólnej kondycji oraz mniejsze przyrosty liści i pędów.

Niedobór tego mikroelementu prowadzi do ograniczenia powierzchni asymilacyjnej, co w konsekwencji skutkuje spadkiem jakości i wielkości plonu, a także osłabieniem plantacji i obniżeniem jej wartości produkcyjnej. Wysoka zasobność gleby w żelazo nie zawsze idzie w parze z jego przyswajalnością. Zwłaszcza w uprawie kapusty warto zwrócić szczególną uwagę na właściwe nawożenie i warunki sprzyjające pobieraniu tego pierwiastka. Kapusta i inne warzywa kapustne należą do gatunków wrażliwych na ograniczoną dostępność żelaza. Paradoksalnie problemy najczęściej pojawiają się na stanowiskach bardzo dobrze przygotowanych – obficie wapnowanych i silnie nawożonych fosforem.

W takich warunkach młode liście kapusty stają się jasnożółte, przy zachowaniu zielonych nerwów. Roślina wolniej buduje rozetę, opóźnia wiązanie główek, a plon handlowy jest niższy. Szczególnie widoczne jest to podczas chłodnych wiosen, gdy system korzeniowy rozwija się wolniej i ma ograniczoną zdolność pobierania składników. W praktyce wielu producentów interpretuje te objawy jako niedobór azotu. Tymczasem brak reakcji na nawożenie N powinien być sygnałem ostrzegawczym, że problem leży gdzie indziej – właśnie w żelazie.

Podobnie jak u warzyw kapustnych, niedobór przyswajalnego żelaza w glebie odbija się na wzroście ziemniaków, prowadząc do ograniczenia powierzchni asymilacyjnej i spadku jakości bulw. Ziemniak najlepiej plonuje na glebach lekko kwaśnych, jednak w zmianowaniach warzywniczych często trafia na stanowiska wcześniej intensywnie wapnowane pod inne uprawy.

W takich warunkach dostępność żelaza gwałtownie spada. Objawy chlorozy żelazowej u ziemniaka uwidaczniają się przez jaśnienie najmłodszych liści, osłabienie wzrostu naci oraz mniejszą powierzchnię asymilacyjną. W konsekwencji ograniczone jest odkładanie skrobi w bulwach. Wpływa to zarówno na plon, jak i jego jakość. Problem nasila się na glebach nadmiernie uwilgotnionych lub zwięzłych, gdzie system korzeniowy jest słabo natleniony i mniej aktywny fizjologicznie.

Rośliny nie są bierne wobec niedoboru żelaza. Potrafią zakwaszać strefę korzeniową, wydzielać związki chelatujące i współpracować z mikroorganizmami glebowymi. Mechanizmy te działają jednak tylko wtedy, gdy system korzeniowy jest zdrowy i gleba ma dobrą strukturę. Zbita ziemia, zastoiska wody, choroby odglebowe czy uszkodzenie korzeni znacząco ograniczają zdolność roślin do „walki” o żelazo – nawet na glebach
bardzo zasobnych.

Niedobór żelaza w kapuście i ziemniaku rzadko jest przypadkowy. Najczęściej stanowi sygnał, że intensywna technologia produkcji zaburzyła delikatną równowagę chemiczną i biologiczną gleby. Wysoka zasobność nie zawsze oznacza wysoką dostępność, a żyzna gleba wymaga szczególnie precyzyjnych decyzji. Czasem nie trzeba więcej nawozów, lecz lepszego wykorzystania tego, co już znajduje się w glebie.

ŁODR w Bratoszewicach

Magdalena Ślipek-Jankowska