Od gospodarstwa po targowisko

Ma to na celu wspieranie lokalnej produkcji żywności, skracanie łańcucha dostaw oraz budowanie bezpośrednich relacji między producentem a konsumentem. Założenie to determinuje pewne dopuszczalne miejsca handlu, zawężony krąg odbiorców oraz zakaz prowadzenia sprzedaży o charakterze masowym.

Zgodnie z definicją ustawową (art. 3 ust. 3 pkt 29 b ww. ustawy) – rolniczy handel detaliczny polega na produkcji żywności zawierającej co najmniej jeden składnik pochodzący w całości z własnej uprawy, hodowli lub chowu podmiotu działającego na rynku spożywczym oraz zbywaniu żywności konsumentowi finalnemu lub zakładom prowadzącym handel detaliczny z przeznaczeniem dla konsumenta finalnego.

Różnica między wskazanymi odbiorcami dotyczy m.in. zakresu terytorialnego sprzedaży:
• zbywanie żywności konsumentowi końcowemu odbywa się na terenie kraju, bez ograniczeń ilościowych i obszarowych

• zbywanie żywności podmiotom prowadzącym handel detaliczny z przeznaczeniem dla konsumenta końcowego odbywa się na terenie kraju, podlega jednak limitom ilościowym, a niezbędne jest wówczas także prowadzenie ewidencji sprzedaży.

W przypadku żywności pochodzenia zwierzęcego oraz produktów zawierających jednocześnie środki spożywcze pochodzenia niezwierzęcego i zwierzęcego – sprzedaż odbywa się wyłącznie w województwie, w którym odbywa się produkcja żywności w ramach RHD oraz w powiatach lub miastach stanowiących siedzibę wojewody lub sejmiku województwa, sąsiadujących z tym województwem.

Bardzo ważną kwestią przy sprzedaży produktów w ramach rolniczego handlu detalicznego jest prawidłowe oznakowanie miejsca sprzedaży, niezależnie od tego, gdzie jest prowadzona. W sposób czytelny i widoczny dla konsumenta producent powinien umieścić:

• napis „rolniczy handel detaliczny”
• imię i nazwisko albo nazwę i siedzibę podmiotu
• prowadzącego RHD
• adres miejsca prowadzenia produkcji żywności
•  weterynaryjny numer identyfikacyjny, o ile taki został nadany.

Ponadto należy pamiętać, że sprzedaż odbywa się bez udziału pośredników. Wyjątkiem jest możliwość zbywania żywności przez pośrednika na wystawach, targach i jarmarkach, pod warunkiem, że taka osoba jest rolnikiem rolniczego handlu oraz prowadzi produkcję w tym samym powiecie lub powiecie sąsiednim.

Gdzie więc można sprzedawać?

Otóż podstawowym i najbardziej oczywistym miejscem sprzedaży jest gospodarstwo rolne, w którym prowadzona jest produkcja żywności. Przepisy nie narzucają jednego, konkretnego modelu organizacyjnego takiej sprzedaży w gospodarstwie, pod warunkiem spełnienia wymagań sanitarnych i weterynaryjnych adekwatnych do rodzaju, skali i charakteru prowadzonej działalności. Pomieszczenia, w których odbywa się sprzedaż, powinny być czyste, zabezpieczone przed dostępem zwierząt, z odpowiednim systemem przechowywania produktów. Konieczne jest także zachowywanie zasad higieny osobistej przez osoby obsługujące klientów. Rolnik może więc sprzedawać produkty w budynku mieszkalnym, w wydzielonym pomieszczeniu na terenie gospodarstwa czy też w specjalnie przygotowanym, przydomowym punkcie sprzedaży.

Kolejnymi kanałami dystrybucji są: bazarki, targi miejskie i wiejskie, lokalne ryneczki i place handlowe. Miejsca te dają możliwość dotarcia do szerokiego grona klientów, w tym mieszkańców miast i turystów.

Rolnik musi zadbać o odpowiednie warunki przechowywania i ekspozycji produktów. W przypadku wyrobów wrażliwych na temperaturę (jak nabiał czy wędliny) konieczne jest zapewnienie warunków chłodniczych, co oznacza konieczność dysponowania chłodnią lub lodówką. Warto też pamiętać o ewentualnych wymogach administracyjnych związanych z zajęciem stanowiska handlowego czy opłatach targowych.

Rolniczy handel detaliczny obejmuje również sprzedaż okazjonalną, prowadzoną na wszelkiego rodzaju: festynach, jarmarkach, świątecznych kiermaszach oraz wydarzeniach promujących żywność tradycyjną i regionalną. Są to czasowe miejsca sprzedaży, wymagające pewnej organizacji i dostosowania logistyki do warunków imprezy. Rolnik musi zapewnić odpowiednie warunki związane z bezpieczeństwem żywności na każdym etapie, począwszy od transportu po sposoby przechowywania produktów. Dodatkowo organizator wydarzenia wymaga najczęściej spełnienia określonych wymogów, m.in. zgłoszenia udziału czy posiadania odpowiedniego zaplecza.

Przepisy nie wykluczają także sprzedaży z dostawą do konsumenta końcowego (np. w formie paczki z produktami w ramach abonamentów). Warunkiem jest jednak zachowanie bezpośredniego charakteru transakcji. Zamówienie składa się zatem bezpośrednio u rolnika, a dostawa realizowana jest bez pośredników. Transport żywności powinien odbywać się zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i dbałością o jakość.

Szczególną formą sprzedaży jest możliwość dostarczania produktów podmiotom prowadzącym handel detaliczny z przeznaczeniem dla konsumenta finalnego, tj.: restauracji, stołówek oraz sklepów detalicznych. Sprzedaż taka musi mieć charakter lokalny i być ograniczona ilościowo, co wynika z idei RHD jako instrumentu wspierającego lokalne rynki żywnościowe i budującego relacje pomiędzy producentami a klientami końcowymi oraz odbiorcami pośrednimi (np. sklepy) działającymi na danym terenie.

Ciekawą alternatywą są mobilne punkty sprzedaży wykorzystujące specjalnie przystosowane: samochód lub przyczepę wyposażone w ladę, lodówki i regały.

Rolnik może wówczas prowadzić sprzedaż w różnych miejscach jednego dnia, o określonej porze, przez kilka godzin. Najczęściej tego typu forma jest wybierana przy sprzedaży mięsa, wędlin, produktów mlecznych oraz ryb.

Rolnik prowadzący RHD może także sprzedawać swoje produkty z urządzeń dystrybucyjnych, jak np. automaty. Jednymi z pierwszych tego typu urządzeń były mlekomaty, ale obecnie mogą one być dostosowane do różnego rodzaju artykułów. Rolnik może umieścić automat (np. z mlekiem, jajami, serami, przetworami czy warzywami) na terenie swojego gospodarstwa lub w innym dopuszczonym miejscu (punkty handlowe, osiedla) i sprzedawać produkty bez stałej obecności sprzedawcy. Sprzedaż w automacie umożliwia oferowanie produktów 24 godziny na dobę bez konieczności stałej obsługi. Rolnik zwykle regularnie uzupełnia towar (np. codziennie przy świeżych produktach) oraz monitoruje temperaturę i stan techniczny urządzenia.

Jednym z najbardziej dynamicznych i ważnych kanałów sprzedaży jest Internet. Strony internetowe, media społecznościowe oraz wykorzystywanie różnych aplikacji dają możliwość prezentacji oferty, reklamy i komunikacji z klientem. W praktyce oznacza to, że rolnik może publikować zdjęcia produktów, informować o dostępności, cenach i terminach sprzedaży oraz przyjmować zamówienia poprzez wiadomości prywatne, komentarze czy formularze albo sam przyjmuje zamówienia telefoniczne i odpowiada za ich realizację. Internet daje szansę dotarcia do nowych klientów bez pośredników, stworzenia własnej, rozpoznawalnej marki oraz utrwalenia zaufania kupujących.

Sprzedaż w ramach RHD jest wspierana przez Łódzki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Bratoszewicach. Rolnicy mogą sprzedawać swoje wyroby na targach organizowanych przez nas w ciągu całego roku, jarmarkach bożonarodzeniowych czy przy okazji innych wydarzeń. Możliwa jest także cotygodniowa sprzedaż w Warszawie przed Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi lub na Ryneczku w Łodzi przy ul. Drewnowskiej oraz ul. Pabianickiej.

Rolniczy handel detaliczny stanowi istotny element wspierania lokalnej przedsiębiorczości i przykład atrakcyjnej dostawy świeżych produktów „od pola do stołu”. Niezależnie od tego, czy sprzedaż odbywa się w gospodarstwie, na targowisku, w mobilnym punkcie, czy za pośrednictwem automatu, najważniejsze pozostaje zachowanie wymogów bezpieczeństwa żywności oraz przejrzystości wobec konsumenta.

Właściwa organizacja miejsc sprzedaży, dostosowanie ich do obowiązujących przepisów oraz świadome planowanie dystrybucji sprawiają, że rolniczy handel detaliczny może być stabilnym i perspektywicznym kierunkiem rozwoju gospodarstwa rolnego.

Edyta Borczyk
Oddział w Kościerzynie ŁODR